GÜNLÜK, günlük hayatınızda tanıştığınız insanların, olayların ve şartların – sol sayfaya alacağınız notlarla – aslında duygularınızın, düşüncelerinizin ve hislerinizin – sağ sayfaya düşeceğiniz notlarla – somut bir yansımasından başka birşey olmadığını farketmeden bütün bir yaşamınızın kayıp gitmesini önlemek için oluşturuldu.

Kendini gözlemlemek,  kendini düzeltmektir.

Zaman ve zamansızlık,

Hiçlik ve sonsuzluk arasındaki köprüdür insan.

Zaman sadece bir tanım mıdır, kolektif bir hipnotizma mıdır, yoksa hayali, varolmayan bir boyut mudur? Onun zindanlarından kurtulmanın bir yolu var mıdır? Zaman’ın üstesinden gelmek için gerekli güce sahip olmak ve bize zamansızlığın rahiyasını vermesi için bazı araçları araştırdım.: sanatın ölümsüz bir parçasını, zamanı askıya alabilen bir saati,  henüz gerçekleşmemiş planları ve randevuları kaydeden bir Ajanda ve Günlük; bunlardan herhangi biri bizi Cronus’a, zamanın ve onun çocuklarının zalim ve yok edici tanrısına karşı bizi koruyacak tılsım olabilir. Bu zamandan bağımsız objeler, sevdiklerinize orjinal bir hediye olma fikrini de size sağlayabilir.

Zamanı durdurmak için bir Saat

Geçtiğimiz Ekim ayında Milano’daki Hermés sanat galerisinin resmi açılışından önceki özel açılışına aldığım davetle bu makalenin fikri doğdu. Bu davetle birlikte Arceau saatinin, “Le temps suspendu”, genel anlamıyla “durdurulmuş zaman” olduğunu öğrendim; ve bu saat tam anlamıyla bunu yapıyor. Bunu başarmak ve geliştirmek yıllarını almış çünkü bu özel ve yeni şekline kavuşması ve bu şekilde çalışması için büyük zorluklarla karşılaşmışlar. Daha önce hiçbir saatte olmayan özelliği, saatin koruyucusunun sol tarafındaki buton sağlıyor. Ona bastığınızda, akrep ve yelkovan hareket etmeyi durduruyor. Saatin içinde, akrep ile yelkovanın normal hareketlerinin kaydı tutulmaya devam ediliyor ancak saatin kadranında siz bu hareketi göremiyorsunuz. Tekrar sol taraftaki butona bastığınızda, zaman normale dönüyor.

Bir kişi onu bir oyuncak veya oynanacak fuzuli bir şey gibi görüp ilgilenmeyebilir, fakat ben onu insanlığın binlerce yıllık arayışının ve en kadim düşünün sembolik icrasının portresinde gördüm : zamanı yen veya en azından askıya al.

Antik Yunanlılar tanrısal bir görevi üstlendiler. İnsanlığın tarihinde ilk defa  imkansızı düşündüler; sanat, güzellik, uyum, felsefe, tiyatro ve vücudun iyileşmesi aracılığı ile zamanı yenebilecek güce sahip bir medeniyeti düşlediler…Düşleme Sanatı. Zamanı ölçmekle hiç ilgilenmemekle kalmadılar, aynı zamanda tanrıların en korkuncunu, kendi çocuklarını yok

eden zaman tanrısı Kronos’un efsanesini yarattılar. Bu efsane, binlerce yıllık bir uyarıyı beraberinde taşımaktadır : “Dikkatli ol! Eğer zamanın çocuğuysan, zaman tarafından yok edileceksin”.

“Durdurulmuş zaman” ın keşfi, bizim her zaman düşlediğimiz şeyle karşılaştığımıza dair derinlere kök salmış inancımı perçinledi. Bu saatin konsepti, Sinedie Yayınları tarafından Türk okuyucularım ve destekçilerim için henüz yeni basılmış olan ve yıllardır düşlediğim zamandan bağımsız ajanda ve günlük ile müthiş bir uyum içerisindeydi. Saat ve ajanda, aynı paradoksun üzerine temel atmışlardı : zamanla baş etmek, zamanı ölçmek ve zamanı yönetmek için üretilmiş nesneler, onu durdurmak ve bizi zamandan bağımsız bir boyuta doğru yönlendirmek amacıyla oluşturulmuşlardır.

Zamandan Bağımsız Ajanda&Günlük

Hermés’in eşsiz, zamanı askıya alan saatinin mühendislik çalışmalarının meydan okuyuşunun üstesinden gelmesi ve tarihi modelini pazarlaması için gerekli olan yıllar içinde ben de eş zamanlı olarak hepimizin bildiği geleneksel ajandayı değiştirmek ve zamanın zindanlarından kaçıp kurtulma gücüne sahip devrimsel pedagojik bir araça dönüştürmek adına araştırmalarımı yürütüyordum.

Paradoks olarak zamana karşı çalışan bir saatin konsepti içine sıkıştırılmış olan fikir,  randevularımızı kurguladığımız ve onlar aracılığı ile sonuca ulaşacağımız fikrini ortadan kaldırmak üzere tasarlanmış olan Zamandan Bağımsız Ajanda&Günlük’ün konseptinin içinde şekillendirilmiştir. Ardarda geçen haftalardan sonra, içinizde meydana gelen her şeyin zamansızlık içinde meydana geldiğini ve bunun dışsal gerçekliğinizin içinde – zamanda – meydana gelen her şeyin kökeni ve ana kaynağı olduğunu size fark ettirir.  Bu yüzden, Günlük ve Ajanda’yı beraberce tutarak, zaman içinde hayatınızda olup bitenleri sol sayfaya ve kendi içinizde olup bitenleri ise sağ sayfaya not ederek, kısa zaman sonra olayları ve randevuları henüz gerçekleşmeden ve gözle görünür hale gelmeden kaydedebilir hale geleceksiniz.  Bu, hayatınızda karşılaştığınız insanların veya günlük yaşamınızdaki olay veya durumların, yani sol sayfaya not ettiğiniz şeylerin, duygularınızın, düşüncelerinizin ve hislerinizin, yani sağ sayfaya not ettiğiniz şeylerin maddesel yansımasından başka bir şey olmadığını fark ettiğinizde olacaktır.

Yaşamlarımız sanki gözle görünür ve dışsal olaylardan meydana geliyormuş gibi konuşmaya veya düşünmeye eğitilmişizdir. Gerçekte, varoluşumuz aynı anda iki paralel ray üzerinde ilerlemektedir; biri; zaman içinde bize doğru yaklaşan ve birbirini izleyen olgular ve koşullar, yani ‘dışsal olaylar’, diğeri ise zamandan bağımsız olarak tabiatımızın, ruh hallerimizin, düşüncelerimizin ve duygularımızın itici kuvveti olan ‘içsel durumlar’.

Yaşadığımız dışsal olayların kalitesi, ve başımıza gelen herşey, kendi içimizde bir nehir gibi akan ve bizi kazanan veya kaybeden, zengin veya fakir, mutlu veya zavallı yapan duygularımızın, tutkularımızın, düşüncelerimizin, umutlarımızın, hırslarımızın, anılarımızın ve hayallerimizin, korkularımızın, belirsizliklerimizin ve bütün duyumsamalarımızın, çekimlerimizin, arzularımızın, hoşnutsuzluklarımızın, sevgimizin ve nefretimizin maddeleşmiş hali ve mükemmel bir yansımasıdır.

Sizi, fikirlerinizi ve düşüncelerinizi, ne hissettiğinizi, ve yaşamınızdaki olaylara ve koşullara ne şekilde dahil olduğunuzu ve nasıl tepki verdiğinizi kaydetmeye teşvik ederken, Zamandan Bağımsız Ajanda & Günlük, varoluşunuzun kontrolünü elinize almanızı ve kaderinizin yönünü tayin etmenizi amaçlayarak  kendinizi keşfetmenize ve kendiniz tanımanıza katkıda bulunacak.

Gerçekte, bir insanın dış hayatının kalitesi, ve başına gelen herşey, onun Oluş’unun durumlarının mükemmel bir yansıması, düşünce ve inançlarının maddeleşmiş halidir. Psikolojimiz yaşamımızı yaratır.

Ölümsüz bir Sanat Eseri

Eğer sınırlı bir bütçeniz yoksa, Hermés bir saatten veya Ajanda&Günlük’ün de ötesinde bir şey satın almayı düşünebilirsiniz, mesela bir Picasso şaheseri gibi ölümsüz bir nesneyi satın alabilirsiniz. 1932 “Le Reve” (Düş) adlı yağlıboya eseri, 1997 yılında Christie’s Müzayede Evi’nde 48 milyon dolara alıcı buldu ve daha yakın tarihlerde, 2001 yılında aynı sanat eseri, Steve Wynn tarafından 60 milyon doların üzerinde olduğu tahmin edilen gizli bir meblağa satın alındı. Eğer bir sanat eseri, zamanın ötesine geçebilme gücüne sahip bir uzay gemisine dönüşmeseydi, bu kadar büyük bir değerin sadece bir sanat eserine atfedilmesi açıklaması zor bir gizem gibi görünebilirdi.

Gerçek ölümsüz olan sanat eserlerine son derece nadir rastlanır. Evrensel şaheserlerin Olimpos’una girebilmek, zihnimizin belirli nesnelere ilişkin görüşlerinin sihrine sahip olmaları ve çocukluk vizyonlarının ve düşlerinin diyarına girebilmeleri için onların bütün insani limitlerden bağımsız olması, mantığın bariyerlerini ve genel geçer aklı yıkıp geçmesi gerekir.

Çocukluğa özgü olan esas olana, basitliğe ve saflığa dönen ressamlar vardır. Onlar, sanatsal arayışlarını çocukların evreninden faydalanarak besliyorlar. Paul Gauguin der ki : “Partenon’un (Athena’nın Tapınağı) atlarının ötesine gitmek, oraya geri dönmek isterdim, ta ki çocukluğumun atlıkarıncasını bulana kadar.”

Zamanın başlangıcından itibaren, antik çağlardaki medeniyetlerden modern dünyaya gelene kadar, yüzyıllar boyunca bütün geleneklerde, dua etmek ve oruç tutmak her zaman, manevi ve derin dünyamızın en ayrıcalıklı araçları olmuşlardır. Bu makale, dua etmenin ve oruç tutmanın tarihi, anlamı ve önemi ile beraber modern dünyada bu uygulamaların gerçek ve öz manalarının ne kadarının varlığını sürdürdüğünü anlamak üzerine yazılmıştır.

Amerika’da Dua etmek, oruç tutmak, tevazu günü

Antik ve modern toplumlarda Tanrıların korumasını kazanmak, yeniden lütuflarına erişmek için çok büyük zorluk veya tehlike anlarında tanrılara kurbanlar ve adaklar adanmıştır. ABD kongresi tarafından on yıl önce kadar, 27 Mart 2003 tarihinin, “azla yetinme ve tevazu günü” ilan edilerek dua ve oruca ithaf edilmek üzere oybirliği ile onaylanmış olduğunu, büyük bir olasılıkla pek az kişi hatırlayacaktır. Resmi sebep oldukça şaşırtıcıydı : Irak’ta esir alınmış olan Amerikalı askerlerin ilahi korunmasına destek olmak. Böyle bir kararlılığın benzeri, 1883 yılında Lincoln ulusal günahlar için bir günlük kefaret talep ettiğinde ve 1776 yılında anti-sömürgeci mücadelede İngiltere’ye karşı Kongre’nin bir günlüğüne Tanrı’nın ilhamı ve rehberliği için dua etmeyi oyladığında görülmüştü. Bu, Amerika gibi modern, sözde laik bir ülkeyi; antik toplumların, binlerce yıllık geleneklerinin hiçbir zaman soyu tükenmemiş olan manevi uygulamalarına ve ruhsal arınma yöntemlerine bağlıyordu.

Ramazan

Bu makalenin ana fikri; Türkiye’de ve dünyada milyonlarca Müslüman’ın dua ettiği ve oruç tutarak kutladığı yılın özel bir zamanı olan Ramazan ayında tesadüfen Istanbul’da bulunmam sebebi ile ortaya çıktı. Bu önemli olayın tarihini, anlamını ve önemini daha fazla öğrenmek için çok büyük bir heyecan duyduğum gibi, Istanbul’da kaldığım iki haftalık sure zarfında bu konuyu oruç tutarak bizzat kendim yaşayarak anlamaya karar verdim. Zira, Ramazan, katiyeti ve esas amacı; herkes tarafından tam bilinmemesine veya unutulmuş olmasına rağmen İslami inanışta yer alan çok güzel bir gelenek olup, onu derinlemesine anlamak için uygulamaktan başka bir seçeneğiniz olamaz. Oruç tutmaya niyet ettikçe ve buna sebat ettikçe, her geçen gün kendimi evrensel bir etkinliğin, coğrafi ve politik sınırların da ötesinde geniş kapsamlı bir arınmanın, kelimelerle ifade edilemez şekilde bir parçası olduğumu hissettim. İslam’ın beş şartından olan ve çok önemli bir uygulama olduğunu fark ettiğim oruç tutmak, dua ile bir araya geldiğinde iradenin ve manevi disiplinin bir alıştırması olarak ortaya çıkıyor ve kendi içimde sağlıklı bir tevazu ve hatta daha da fazlası bütün insanlıkla birlik, beraberlik ve dayanışma içinde olma hissini yaratıyordu. Oruç tutarken, batılılardan çok farklı fikirler duydum, bunlardan bazıları bütün yetişkin Müslümanları bağlayan yükümlülüklerle ilgili hiç ispatlanmamış batıl inançlardı. Onlara göre bu şart, oldukça anlamsız, hatta doğa yasalarına göre tahrip edici geliyordu. Onlar gelenek olarak riyazeti, dini oruç uygulamalarını geçmiş çağlardaki gelenek ve kültürlerle bağdaşmış olarak biliyorlardı ancak böyle bir disiplinin, modern iş dünyasının sorumluluklarının ve baskısının altındaki aktif bir insan tarafından uygulanabileceğini hiçbir zaman düşünmediler veya hayal bile edemediler. İslami inançtaki Ramazan bile, en katı haliyle, her senenin dokuzuncu ayında sadece bir ay sürüyor. Ani ve radikal bir tepki ile bir anda oruç tutmaya karşı bir tavır sergileniyor. Bu talep çoğuna insafsız, dayanılmaz ve hatta bir kişinin sağlığı için tehlikeli dahi görünebiliyor. Kişisel ve kısa yaşadığım tecrübeme dayanarak, ben orucu toksinlerden ve birçok zehirleyici alışkanlığın etkilerinden kurtulmak gibi gördüm. Müezzinin ezanla birlikte İftar vaktinin geldiğini duyurması, caminin minarelerinin ışıkları, üzerindeki renkli Ramazan yazıları ve uzun oruçlu saatlerden sonra oruç açarken yenen ilk siyah zeytinin tadı en güzel anılarım ve tecrübelerim arasında en kıymetli yerde benimle sonsuza dek kalacaklar.

Oruç sadece yiyecekten uzak durmak demek değil

Fark ettim ki, Ramazan’a saygı duymak sadece yemekten ve içecekten uzak durmak değil, aynı zamanda olumsuz davranış ve duygulardan da sakınmak anlamına geliyor. İnsanlık olumsuz düşünüyor ve hissediyor, sıradan insanların yaşamı korku, mutsuz duygular ve olumsuz hayal gücü tarafından yönetiliyor. Bu bağlamda, Ramazan, düşmanların yakın arkadaşlara dönüştürüldüğü, yiyeceğin paylaşıldığı, açlığın olmadığı bir yer, aileye, arkadaşlara itina gösterilen, kendine ve Allah’a yaklaşmaya önemin verildiği, yani sağlıklı ve iyileşmiş bir dünyanın ütopik görüntüsünün dışavurumu denilebilir. Aileler, akrabalar ve arkadaşlar güneş batımında, o gün tutulan orucu sona erdiren ve günün ana yemeği olan iftar yemeği için bir araya geliyor.

Kahvaltı (Breakfast) kelimesinin gerçek anlamı

Kahvaltı aslında, dünyanın pek çok yerinde insanların inandığı ve ingilizce kelimesinde olduğu gibi breakfast – a fast break yani gece boyunca dinlenmiş mideyi sabah hızlıca yiyecekle doldurmak değil, bir nevi oruç bozmaktır yani breaking a fast anlamındadır, tıpkı iftar yemeği gibi.. Orucunu bozman adına çok özel bir kutlama anıdır, kutsal bir önem taşır ve bütün bunlar hakkında bilinçli olmayı gerektirir. Bu bağlamda, sizlere; her sabahı bir kutlamaya dönüştürmenizi, yeni bir günün başlangıcını şükürle yapmanızı, sabah yemek yeme alışkanlığınıza bu öğünün esas anlamını hayatınıza geri getirmenizi ve amacına uygun ve bilinçli olarak yemek yemenizi öneririm. Iftar, orucu sonlandıran bir öğün olduğuna göre, bu manada oldukça zayıf kalan Kahvaltı kelimesi yerine, yeni, güzel ve anlamlı bir ifade kullanılabilir: iftar yani oruç bozmak. Fark etmediğimiz halde, bu kelime bizi her sabah, yeni günün başında tetikte ve farkında tutacaktır ve bizi bir şekilde uyaracaktır; şu anda, herhangi bir yiyeceğin ağırlığı olmadan yüklenmemiş vücudun dingin ve mutlu halini kaybedeceğin kutsal alana giriş yapıyorsun.

Mekanik Alışkanlıklara Çelme Takmak

Ramazan, alışkanlıkların ve rutinin dışına çıkmak için çok güçlü bir yöntemdir. Bu bağlamda, mekanik bir davranışın dışına çıkmak, hayatımızda hissizlik ve sürekli tekrardan oluşmuş mekanik kalıpları kırmak adına ilahi bir strateji olarak tanımlanabilir. Ramazan’ın yarattığı bu tarz bir değişiklik; kendi kendini tekrar etmeye veya kendi kendini aldatmaya bir tuzak, kireçlenmiş zihniyetimizi korumak maksadıyla oluşan günlük rutinlerimize ve alışkanlıklarımıza yaptığımız bir numara olarak düşünülüp bence daha sıklıkla, hatta Ramazan dışında da uygulanmalıdır. Ramazan aynı zamanda günde bir öğünün yetişkinler için yeterli olduğuna dair gizli kalmış inanışın bilgisini de taşımaktadır. Vücut yiyecekten arındığında, organlar daha arınmış hale gelir…zihin berraklaşır, hazırdır…hızlıdır…hücrelerimiz şükran doludur ve yenilenmiştir. İyileşme süreci oluşum aşamasındadır, Oluş’un yeniden doğuşu başlar ve önce bedende ve daha sonra da dış dünyada kendini gösterir. İşin sırrı şudur ki organlarımızda yiyecek olmadığında, onlar gerçek ve doğal görevlerini yerine getirmeye başlarlar: düşlerler!…ve düşleme gücü aracılığıyla, her gün bir insanın ihtiyacı olabilecek her şeyi üretirler. Son olarak, Ramazan’ın sonunda her Müslümanın Zekat ve Fitre adı altında belli bir meblağ bağış yapması gerekmektedir. Bu para, yeni kıyafet ve yiyecek alacak durumu olmayan kişilere yardım ederek onların da, bayramlarını kutlamaları için bir destektir.

Ramazan’ın geleneklerine hayranlık duydum

Ramazan hakkındaki bütün bu derin düşünceler, gerçek anlam ve önemi yaygın olarak bilinmemesine veya sıklıkla çoğu kişi tarafından unutulmuş olmasına rağmen İslami inanç hakkında gerçekten güzel bir gelenek olduğuna yürekten kanaat getirmemi sağladı. Deneyimledikten sonra, önerim, Ramazan’ı yılda oniki aya, kültür, gelenek ve din sınırlarının da ötesinde bütün dünyaya yaymak olurdu. Benim için beden ve ruh adına harika bir disiplindi ve inanıyorum ki bütün insanlık böyle bir disiplinden önemli ölçüde faydalanırdı. Ben şahsen Ramazan’da uygulanması gereken, gördüğüm ve duyduğum ve kendimce uygulamaya çalıştığım tüm bu geleneklere hayranlık duydum.

Orucun Kısa Tarihi

Ramazan üzerine çalışmak ve onu deneyimlemek; niyetli olarak kendini mahrum etmeyi, tevazu ve tutumluluğa doğru atılan her bilinçli adımı yüzyıllar boyunca ve bütün geleneklerde kavramak için geleneksel orucun da ötesine geçerek daha derinlemesine araştırmama vesile oldu. Bu uygulamaların esasını ve bunları yaratmış olan gizli zekanın ve onların gerçek amacının arayışında antik çağlardan modern çağlara kadar insan medeniyetlerini inceledim. Aynı zamanda, sıklıkla arınma ve manevi egzersizlerinin, içi boş alışkanlıklara, sembolik olmadığında da batıl davranışlara indirgendiği modern dünyada bu zekanın ne kadarının varlığını sürdürdüğünü bulmak istedim. Bu araştırmamı sürdürürken, inisiye okulları ile, büyük mistik geleneklere ait sıradışı insanlarla karşılaştım. Çilecilerin dünyadan ellerini eteklerini çekmiş olmaları, keşişlerin tekbaşınalığı ve inzivaya çekilmişlerin sadelikleri, tek bir Okul’un ifadeleri gibi kendilerini gösteriyordu, kişinin farklı yönleri gibi bir insanın kendini ve yaşadığı koşulları özel yöntem ve çabalarla ve yıkılmaz bir inançla değiştirebileceğine dayanan zamandan bağımsız bir arayış olarak ortaya çıkıyordu. Daimi olarak, onların kendi kendinin efendisi olma uygulamasına ve disiplinine dair arayışları, sıradan bir kaderi müthiş bir maceraya dönüştürmek, yaşamlarını bir kahramanın hayatına dönüştürmek, ölümlü ve çatışmalarla istilaya uğramış eksik bir Oluş’un ahenk içinde ve bütün bir haldeki Oluş’a dönüşmesi niyetiyle çevrelenmişti. İnsanın, arınma haline eşlik eden ve onu duyuran işaretleri anlamaya, gözü kulağı genellikle kapalıdır. Sıradan insanlar bu işaretleri tersine okuyacaklar ve bunları iyileştirme değil de hastalık işaretleri olarak göreceklerdir. Lupelius’a göre, pozitif etkilerini almaya başladığımızda orucumuzu, perhizimizi bırakmaya kalkarız çünkü bunun gerektirdiği çabanın içerdiği acı, kimsenin yüzleşmek istemediği bir acıdır. Aynı zamanda keşfettim ki, oruç; bazı şeylerden bir süreliğine elini eteğini çekme, uzak durma, oldukça zor ve hatta umutsuz durumların üzerinden gelebilmek için bireyi ve kollektif dönüşümü daha üst bir Oluş seviyesine taşımak adına bir nevi arınma tekniğinin antik çağlardan itibaren uzaktan yankılanan sesi olarak varlığını sürdürmektedir. Pisagor’un Diospolis’teki Mistik Okullara giriş hakkı kazanmak için Mısır’a gittiği söylenir. Fakat okulun otoriteleri ona özel bir oruç ve nefes alma eğitiminden geçmesi gerektiğini söylerler, aksi halde içeriye alınmayacaktır. 40 gün süren oruç ve nefes alma eğitiminden sonra, farkında ve tetikte bir kişi olarak nihayetinde okula alınır. Pisagor’un efsanesinde ise şöyle anlatılıyor : “Pisagor’un içeriye girmesine izin verdiğiniz kişi Pisagor değil, çünkü ben o Pisagor değilim artık, şimdi bambaşka bir insanım, yeniden doğdum. Bu arınma sürecinde, oluş merkezim değişti. Bu eğitimden önce sadece akıl ve mantığımla idrak edebiliyordum. Ancak şimdi hissedebiliyorum. Şimdi, hakikat benim için bir kavram değil, fakat yaşamın kendisidir.”

Bir yüzü geçmişe ve diğer yüzü geleceğe dönük olan iki başlı Tanrı Janus

Kadim Latince mottosu der ki : Historia Magistra Vitae Est (Tarih, hayatın öğretmenidir) . Fakat Tarih gerçekten hayatın öğretmeni olarak görülebilir mi? Çocukluğumuzdan itibaren geçmiş olaylara karşı hürmet dolu bir korku hissini üzerimizde taşırız, insanoğlunun nesilden nesile aktarmaya azmettiği ve adına tarih dediği savaşları, devrimleri, katliamları ve her türlü kötülüğü öğreniriz. Aslında, insanoğlu, felaketlerin bitmez tükenmez bir şekilde birbiri ardına gelmelerinden hiçbir şey öğrenmemiştir. Fırsat ve suçluluk tarafından yönetilen korkuların hikayesini çocuklara aktarmanın anlamsızlığını görme zamanı artık gelmiştir.

Hayatın öğretmeni tarihmidir ?

Geçmişe karşı, genel anlamda evvel zaman içinde kalmış eski günlere karşı, hürmet dolu, korkuyla karışık bir saygıyı çocukluğumuzdan itibaren üzerimizde taşırız. Dünyanın bütün okullarında ve üniversitelerinde, evrensel bir komplonun sonucu olarak, müfredatlar, insanlar tarafından yine insanlara karşı, gruplar ve ülkeler arasında da yine birbirlerine karşı açılmış olan bütün savaşların, yapılmış devrimlerin, katliamların ve her türlü kötülüğün anılarını zihinlerde taptaze tutmayı amaçlayan zorunlu bir dersi içerirler. Onlar, insanın çatışmacı zihniyetinin ve özgürlüğe, adalete, barışa, eşitliğe susamışlık kılıfındaki ve sıklıkla, Tanrı adına yapıldığı gerekçesiyle gizlenmiş olan yağmacı içgüdülerinin sonuçlarıdır.

Biliyorum ki, insanların çoğu, bu eski vizyonun kırıntılarının birazını kurtarabilmek ümidiyle, bu hatırlatıcılar olmadan, geçmişin hatalarını tekrar etmemizin önüne geçemeyeceğimizi söyleyerek itiraz edeceklerdir. Fakat düşünülmesi gereken şudur ki Birinci Dünya Savaşı ile aradan sadece birkaç yıl sonra gerçekleşmiş olan İkinci Dünya Savaşı arasında bir nesilden fazla fark yoktur. Gerçekte, insanlığın tarihi suçluluk dolu bir vizyonun hikayesidir ve onun en berbat kısmının maddeleşmiş halidir. Dünyadaki bütün okulların ısrarla yapmayı sürdürdüğü gibi bu sonu gelmeyen seri suçları hatırlamak, bizi ve özellikle genç zihinleri kirletmekten başka bir işe yaramaz.

Sahte bir gelecek

İnsanın içinde, geçmişi ayakta tutmak ve ebediyen yaşatmak isteyen en düşük seviyede bir parçası vardır. Hatta tam yerinde bir ifadeyle, insanoğlunun gerçek bir geleceği olmadığını, sadece kendini sürekli tekrar eden ve kendini sahte bir gelecek gibi her şeyin önünde tutan bir geçmişi vardır. İnsanlığı dönüştürebilecek veya kaderini değiştirebilecek olan geçmişteki hatıraların anıları veya deneyimleri değildir. İşin gerçeği, insanoğlu, felaketlerin bitmez tükenmez bir şekilde birbiri ardına gelmelerinden hiçbir şey öğrenmemiştir. Bu kifayetsizlik, binlerce yıldır, medeniyetimizin neden sürekli felaket bir kader tarafından mimlendiğini ve türümüzün geleceği hakkında hiçbir düş veya bir tane bile iyimser bir film veya roman örneği olmazken, sadece karşı ötopyanın, vahiysel tasvirlerin, kötü talihin ve felaketlerin, kehanetlerin yer aldığı film ve romanların olmasının sebebini açıklar. Aldous Huxley tarafından yazılan Brave New World romanda, 1984’te Orwell tarafından veya “Ben” adlı eserinde Ayn Rand tarafından veya Bıçak Sırtı gibi filmler tarafından keşfedilmiş temalar, totaliter bir topluma ve bireyselliğin kaybına dair kehanetlerdir. Geleceğe yönelik tahminlerimiz, korkularımızın, nefesini ensemizde hissettirebilen psikolojik zulümleri gördüğümüz kabuslarımızı, müthiş fabrika ürünü cihazların ve evrensel tekellerin baskıcı gücü tarafından yönetilen bir dünyanın yansımalarıdır.

Tarihi olaylara daha yüksek bir bakış açısından baktığımızda, savaşların ve devrimlerin, mücadelelerin ve işkencelerin, imparatorlukların yükselişlerinin ve çöküşlerinin, olumsuz hayal gücümüzün, kendi kendini gerçekleştiren kasvetli kehanetlerimizin maddeleşmiş yansıması olduğunu görürüz. Onları, evrensel süpürgenin gözünden kaçmış olan kirlilik gibi görmenin zamanı artık geldi.

Kaderimizi değiştirebiliriz, hatta geçmişimize tekrar dönebilir ve mazimizi de değiştirebiliriz. Fakat bu kitlelerle başarılamaz. Sadece birey, kendi dönüşümünü sağlayarak bunu başarabilir. Geçmiş ve tamamen geride kalmış zamanlara karşı sevgimiz ve ruhsal açıdan sağlıklı olmayan takıntılı halimiz, bizi, çocuklarımıza, suçlu mazimizin temsili olan geçmişimize doğru miskin bir bağlılıkla birlikte, edebiyat, sanat ve müzik gibi olağanüstü olayları, düşünce ve dönemlerin yapay kalıpları içine hapsetmeyi öğretmeye yöneltiyor.

Eski Hikayelere ve Masallara Dönersek

Zihnimde bu düşünceler dolanıp dururken, çocuklara tesadüflerin ve suçluluğun başrollerde oynadığı bir hikayeyi anlatmanın anlamsızılığını kavradım.

Suçlu geçmişimizi tedahülden kaldırmalıyız veya en azından ondan öyle utanmalıyız ki; çocuklarımızdan saklamalıyız ve bununla beraber, eski insanlığın efsaneleştirdiği ve daha sonraki nesillere büyük yardımseverler ve kahramanlar olarak aktardığı bütün suçlulardan kalma anıları da onlardan saklamalıyız.

Savaşlar, çatışmalar ve her türlü kötülük konusunda insanlık o kadar zengin ki, bu olaylar doğal ve kaçınılmaz olarak kabul edildi ve hiç kimse bunların çocuklara aktarılması konusuna karşı çıkmadı. Bu, evrensel hale gelmiş olan inanç ve beklentilerin oluşturduğu bir sistemin sonucudur.

Onlara, geçmişin toz olduğunu nasıl daha iyi anlatabilirdik ve üflersek uçup gideceğini nasıl daha iyi öğretebilirdik.

Onlara tekrar gizemler dünyasının sanatına ait olan mitolojiden, efsanelerden ve eski masallardan bahsetmeliyiz. Gizlerken, ortaya çıkartma sanatını anlatmalıyız. İnsanlığın bu çaresiz halinin bir açıklamasını araştırmaya yönelik çalışmalarımda, masalların ve efsanelerin, tarihten çok daha fazla doğruluk içerdiğini keşfettim. Özellikle, en aydınlatıcı ve en ilham verici fikirleri, bazı efsanelerde ve çocuklar için yazılmış olan aşağıdaki gibi bazı masallarda buldum.

Buda’nın Eğitimi

Genç Buda’nın eğitimi hakkında öyle bir efsane vardır ki bugün hala gelmiş geçmiş en eğitici hikayelerden birisi olarak yerini korumaktadır. Bu hikaye, aynı zamanda ilkokuldan başlayarak bütün eğitim sistemimize ilham kaynağı olabilir.

Buda’nın babası oğlunu her türlü aşağılaşma bilgisinden, sınırlılık kavramından ve geçmişle beraber güncel hayatında korku ve suça dair her hikayeden, sahneden ve hatta haberlerden korumak istiyordu. Genç prensin sürekli olarak neşe, güzellik ve zenginlik tarafından çevrelendiğini garanti altına almıştı. Bunun devamı için, saraydaki görevlileri sürekli olarak değiştiriyordu ve oğluyla ilgilenen ve ona verilen her haberi titizlikle filtreleme ve en ufak bir olumsuzluk atomunun bile prense erişmesine izin vermeme konusunda kesin talimat almış olan hizmetlileri çok dikkatli olarak seçiyordu. Kendisi ise, genç Buda’nın görüş alanına hastalığın, yaşlanmanın ve ölümün girmesinin önüne geçmek için makyaj yapıyor, saçlarını ve sakallarını boyuyordu. Buda’nın babası, dünyanın daha yüksek tanımının önemini anlamıştı ve vücut ile zihin üzerindeki inançların gücünü biliyordu.

O, genç Buda’nın sonsuzluğun eğitimini alabileceği bir Okul, ölümsüzlük üzerine bir eğitim tasarlayabilmişti. Hastalığın ve yaşlanmanın defedildiği, çatışmalardan ve her türlü kötülükten özgür bir dünyayı düşlemiş ve oğlunu elinden geldiği kadar onlardan korumak için her türlü çabayı sarf etmiş bir kral, insanoğlunun babalarından birisi olarak ve insanın eğitim tarihindeki en cesur  öncülerden birisi olarak anılmalıdır.

Bu geleneğin, onu bir kral, gerçek ve tahtına yakışan bir insan yapması şans eseri değildir. Muhteşem Onun efsanesi, Kahramanların Olimpos’unda Prometheus’un yanında bir yeri haketmektedir.

Uyuyan Güzel

Herkesin ‘Uyuyan Güzel’ olarak bildiği bir masal vardır, fakat aslında orijinal ismi ‘La belle au bois dormant’dur. Yani, Uyuyan Orman’daki Güzel. Görünüşte başlıktaki bu fark önemsiz bir detay olarak gelebilir.  Tıpkı, insanlığın nesilden nesile aktardığı bütün harika masallarda olduğu gibi, bu küçük şeyde de gizli bir bilginin hazinesi saklıdır. Uyuyan orman, bize anlatılmış olan, yoksulluk ve çatışmalar tarafından hastalanmış, hipnotik bir uyku içine mühürlenmiş dünyadır. Güzel; iradedir. Eğer irade, tıpkı birey olmaktan ve özgün olmaktan yoksun insanlık gibi uyumuşsa, biz de uyuyan ormanın, kalabalığın bir parçasıyız demektir. Sıradan insanda, irade yok değildir, ancak zihinsel ve duygusal yıkıntıların katmanlarının altına gömülmüştür. Bilinmeyen bir varış noktasına doğru sürüklenmektedir, onun gözlerinde bulunduğu halden çıkmak için gereken herhangi bir çabayı yapmaya ve kendi eşsizliğini arama direncini görebiliriz. Okullardan, ebeveynlerinden, ve öğretmenlerinden dünyanın detaylı bir tanımını, adeta psikolojik bir üniformayı almıştır.

Uyuyan Güzel’in hikayesi, Kendi’nin, ‘düş’ ün tekrar uyanmasının bildirimidir. Genç insanların yeni neslinin, eski paradigmaları başaşağı etmesi ve gerçekliğin yeni vizyonuna adım atmasıdır.

Bir insanın diğerlerine yapabileceği tek yardım, kendisini bu rüyadan uyandırmaktır.

Küçük Prens

Bizim bildiğimiz şekliyle sıradan insanlar, Küçük Prens’in ziyaret ettiği küçük gezegenlerdeki yalnız sakinler gibidirler. Her biri yalnız, kendi dünyasına hapsolmuş, kendi rolünün mahkumu olmuştur. Kibirin ve benmerkezciliğin balonuna sıkışmış, hatta çalışma kavramı tarafından hipnotize edilmiştir. Seçmediği yerlerde ve seçmediği insanlarla istemediği bir işi yapmaktadır.

Saint-Exupery’nin meşhur romanında, diğerleri arasında, işini yönetirken, insanın açgözlülüğünün ve hırsının canlı, hiciv niteliğinde bir portresi yer almaktadır. Küçük Prens, evreni keşfetmek için küçük gezegenini terk ettiği zaman, ziyaret ettiği küçük gezegenlerden biri bir işadamına aittir – insanın içinde bulunduğu halin anlamsızlığını ve saçmalığını betimlemek ve sembolize etmek için şimdiye kadar en iyi şekilde yaratılmış karakterlerden birisidir.

Küçük Prens onu bulduğunda, durmaksızın, sahip olduğunu sandığı yıldızları saymakla meşguldür. Daha fazla yıldız satın almak için onları menfaatine kullanmak istiyordur. Prens ona neden yıldızlara sahip olamayacağını anlatmaya çalışır : Bir insan sadece sorumlu olduğu, sevdiği ve önem verdiği şeye sahip olabilir. İşte bu yüzden, İşadamı yıldızlara sahip olamazdı.

Pinokyo

Evrensel olarak edebiyat, Aristofane’den Beckett’a kadar müthiş romancılarla dolu olmasına rağmen, belki de hiç kimse yazılarında daha çok Collodi takma adı ile bilinen Carlo Lorenzini kadar zeki, ironik veya gözlerden uzak olmadı. Kitabı Pinokyo, Kuran ve İncil’den sonra en çok okunan kitaptır. Bunun sebebi ise; bir gün Lorenzini’nin korkunç ve acı bir gerçeği keşfetmiş olmasıdır : insanlar biyokimyasal kuklalardır ve insanlık, görünmez ipler tarafından oynatılan milyonlarca görünmez kukladan oluşmaktadır. İnsanların kendilerine tatsız gerçekleri meydana dökenlere ne kadar vahşi olabileceklerini bilerek, sağduyulu bir şekilde, kelimelerin kifayetsiz kalacağı bir keşif yaptı, onun muthiş sırrı, bir çocuk hikayesinin altında dünya edebiyatında bir masal olarak maskelenmiş olan en büyük ve en cesur gizemli metindi.

Kinayeli ve uyumlu havasının ve eğitici tarzının ardında, bu dünyaca ünlü kuklanın hikayesi aslında, insanın kuklalıktan, iç güdülerinin tutsağı olmaktan başlayan ve irade ile donatılmış bir insan olana kadar uzanan yolculuğunun karanlık ve acımasız öyküsüdür. Pinokyo, kayıtsızlığın, olumsuz duyguların ve önüne geçilemez bir kaderin ipleri tarafından acımasızca oynatılan sahte insanlığın, gaddar bir şekilde kinayeli karikatürüdür.

“Uykuyu, çoğu kez gerçekliğin koltuk değnekleri tarafından  desteklenen, koza içinde saklı bir bedeni olan, koca kafalı bir canavar olarak hayal etmişimdir. Koltuk değnekleri kırıldığında, düşme hissine kapılırız. “- Salvador Dali

Bu hamur gibi kafa çok çirkin ve tedirgin görünüyor…Uykuyu daha çok rahatsız, huzursuz bir hal olarak betimliyor. Vücut, işe yaramaz ve neredeyse ölü durumda, (sadece bir kol değneğine dayanıyor) kafa ise dolu ve işler durumda, ancak farkındalığı besleyecek durumda değil (gözler ve kulaklar kapalı). Aslında gerçeklik üzerinde hiçbir kontrolü yok, bu nedenle kafayı tamamen düşmekten zar zor koruyan ince ve kısa kol değneklerine umutsuzca dayanmakta.

Dahası, görüntüde adeta muazzam bir çaba sürdürülüyor. Koltuk değneklerinin müdahalesinden rahatsız olan bu yüklü, ağır kafa aşağıya doğru ağırlığını veriyor… karanlığa düşmeyi arzuluyor (bu, belki gece olarak, ya da belki de kayıtsızlık ve ölüm olarak da yorumlanabilir)

Uyku hakkında yazmak, vücudun ve zihnin bilincinin geçici olarak askıya alınmasının bu yinelenen halini keşfetmek bana her zaman çok çekici gelmiştir. Varoluşumuza bu denli yakın ve pek çok yönü hala keşfedilmemiş olarak gizemini koruyan bu hayret verici olgunun bilmecesi beni büyülemiştir. Bu yazıda, uyku adını verdiğimiz, aslında hayatımızın bu olağanüstü özel ve bireysel olayı ile ilgili pek çok yıl boyunca toplamış olduğum, mevcut kaynaklarda yaygın şekilde bahsi geçmeyen fikirleri ve derin düşünceleri açıklayacağım.

Hipnoz 

Eğer Metropolitan Sanat Müzesi’ni ziyaret ederseniz, Hypnos’un hayranlık uyandıran 1.yy Roma’sına özgü nadide bronz heykelini görme fırsatını kaçırmayın. Klasik mitoloji, onu, kanatları kafasına iliştirilmiş, boyundan yukarısı görkemli genç bir insan olarak uykunun simgesi diye tarif eder. Gece Tanrıçası’nın oğludur ve öyle bir gücü vardır ki; sadece insanlar değil, tanrılar bile ona karşı koyamaz. Bir hikayeye göre; Hypnos, bir Yunan adasında yeraltında bir mağarada yaşarmış; unutkanlık ve kayıtsızlık ırmağı Lethe’nin suları bu mağaranın içinden akarmış.

Ama Hypnos’un efsanesinin, köklerini eski Yunan-Roma mitolojisine salmış olan en ilginç kısmı, “somnus imago mortis”, “uyku, ölümün sembolüdür” ün rahatsız edici vizyonunu taşımaktadır. Aslında, Hypnos’un sadece bir erkek kardeşi yoktur, üstelik ikizi olan bir erkek kardeşi vardır ki O da ölümün ve faniliğin simgesi olan Thanatos’tur.

Neden uyanığız?

Antropologlar, sosyologlar, gelenek ve görenek uzmanları, hepsinden önemlisi bilim adamları uykuyu denetleyen ve düzenleyen mekanizmayı keşfetmeye çalıştılar ki uykunun gizemli sebebinin etrafındaki pusuyu dağıtabilsinler. Fakat bu zamana kadar şu soruya elle tutulur bir yanıt bulunamadı: Neden uyuruz?

Uykuyu kavramak için daha az tercih edilmiş olan bilimsel bir yolu izlersek, bu sürecin daha da derinleşeceğine ve araştırmamızın odağını uyku halinden, uyanıklık haline çevirirsek ve ‘neden uyuyoruz?’ sorusunu sorarsak hiç ummadığımız sırların ortaya çıkacağına inanıyorum. Ya da daha da basitçe: uykuda olmakla uyanık olmak arasındaki gerçek fark nedir?

Öne süreceğim en son tez, hipnotik uykunun insanın yaşamını acımasızca yönettiğidir. Hipnotik bir uykuya dalmış, ızdırap ezgisiyle uyuşmuş olan sıradan insanlar kendilerine yalan söylemeye devam edecekler. Hayatları ne kadar kötü olursa olsun, ona boyun eğmeye devam edecekler ve asla kaçmak için gerekli iradeyi ve yeterli enerjiyi bulamayacaklardır.

Şimdi, Thanatos’un ikiz kardeşi olan Hypnos’un Yunan Mitolojisindeki efsanesinin derin manasını anlayabiliriz. Hipnotik uyku manevi ve psikolojik bir ölümdür. Uyku halinin karşıtı, bir çeşit zombi ya da uyurgezer olmak değildir, fakat gerçekten hayat dolu, tetikte ve farkında olmaktır. Yönetilmek değil, yönetmek demektir, yani bir iradeye sahip olmak demektir.

Ulysses (Odysseia’nın diğer adıdır) , sirenlerin karşı konulmaz şarkılarına itaat etmemek, gemiyi terk etmemek ve gezegensel rehavetin içine düşmemek için mürettabatına onu ana direğe bağlamalarını emreder. Halatlar onu ilkelerine sıkı sıkıya bağlar. Onun bu kararı gerçek bir kahramanın davranış şeklidir. Sembolik olarak, yeni insanlığa sağduyu ve özgürlüğün peşinden gitmesi için yol göstermektedir. Onların mottosu, Lupelius’un savaşçı-keşişleri için çoktan icat edilmişti: daha az uyu, daha az öl, daha fazla düşle.